Tolunoğulları
Dokuzuncu asırda Mısır ve Suriye’ye hâkim olan Türk-Ä°slâm devletlerinden. Tolunlular, Ä°slâm halifeliÄŸi toprakları içinde kurulan ilk müstakil Türk siyasi teÅŸekkülüdür. Kurucusu, OÄŸuz Türklerinden Ahmed bin Tolun idi. Halifelik merkezi, BaÄŸdat yakınlarındaki, Samarra’da bulunuyordu.
Ahmed’in babası Tolun, Abbâsi Halifesi El-Mu’tasım (838-842) zamanında, cesareti ve bilgisiyle şöhret yapmış bir zâttı. Ahmed de aynı derecede cesur ve bilgili bir ÅŸahsiyetti. Abbasi valisinin vekili olarak Mısır’a geldi. Mısır valisi oldu. Nüfuzunu Filistin ve Suriye’ye kadar geniÅŸletti. Ãœlkesinde imar faaliyetlerinde bulunup, lüzumlu askerî tedbirleri alarak, kuvvetli bir ordu kurdu. Abbasiler, Irak’taki zenci esirlerle meÅŸgul olurken, istiklâlini ilan etti (868).
Ahmed bin Tolun, Mısır maliyesinde ıslahat yaptı. Mısır ahalisini darlıktan kurtarması sebebiyle çok sevilip, tutuldu. Kısa zamanda Åžam, Halep, Antakya ÅŸehirleriyle birlikte Suriye’yi idaresine aldı. Adana ve Tarsus bölgesini de ülkesine baÄŸladı. Ahmed bin Tolun’un 884′te vefatıyla, yerine, oÄŸlu Humâreveyh geçti.
Humâreveyh (884-896) zamanında, TolunoÄŸullarının ikbali daha da parladı. Devletin sınırları; Toroslar, El-Cezire ve Irak’a kadar geniÅŸledi. 892′de yeni Abbasî halifesi olan El-Mu’tezid, hilâfete geliÅŸinde Humâreveyh ve onun vârislerine, üç yüz bin dinar vergi mukabilinde, otuz yıl süreyle, Mısır ile Toros sıradaÄŸlarına kadar Suriye’yi ve Musul hariç, El-Cezire’yi verdi. AntlaÅŸma, daha sonra, Tolunluların çok az lehine olacak ÅŸekilde yeniden tanzim edildi. Humâreveyh, kızı Kadr-ün-Nedâ’yı, Abbasî halifesine, destanlaÅŸan bir merasimle verdi. Humâreveyh, Suriye’ye yaptığı bir sefer sırasında, köleleri tarafından, otuz iki yaşındayken öldürüldü (896). Humâraveyh’in genç yaÅŸta öldürülmesi, TolunoÄŸulları Devleti ve Mısır için büyük bir talihsizlik oldu.
Yerine geçen oÄŸlu ve kardeÅŸleri, istiklallerini koruyamadılar. Suriye çölündeki sapık Karmatileri kontrol edememeleri, halifenin büyük bir ordu göndermesine sebep oldu. Mısır ve diÄŸer ülkeleri, Abbasi Halifesi El-Muktefi’nin kumandanı Muhammed bin Süleyman tarafından ele geçirilerek, bölge valilerinin idaresine verildi. TolunoÄŸlu hanedanı mensupları, BaÄŸdat’a götürüldü (905).
TolunoÄŸulları zamanında Mısır, altın çağını yaÅŸadı. Ä°ktisadî ve ticarî bakımdan geliÅŸip zenginleÅŸti. Halkın üstündeki ağır malî yükler kaldırılarak refah seviyesi yükseltildi.Ä°mar faaliyetlerinde bulunulup, büyük mimarî eserler yapıldı. Güçlü bir donanma kuruldu. Ahmed bin Tolun, Kahire yakınlarına Fustât ÅŸehrini inÅŸa ettirip, burayı baÅŸÅŸehir yaptı. Tolunlulardan kalma TolunoÄŸlu Ahmed Camii, 9. yüzyılda yapılmasına raÄŸmen, çeÅŸitli istilâ ve zamanın tahribatına uÄŸradığı halde, hâlâ ibadete açıktır. TolunoÄŸlu Ahmed Camii yanında, vakıf olarak hastane, eczane ve iki de hamam vardı. Yeni inÅŸa edilen Fustât ve El-Ketâ’i'de hükümdarın sarayı etrafında, kumandanların konakları; iktisadî, ticarî ve sosyal hayatın vazgeçilmez müesseseleri olan pek çok cami, çarşı, han, hamam, deÄŸirmen ve fırın vardı. El-Ketâ’i'de askerî iskân, milliyetlere göreydi. Her kavmin mahalleri ayrıydı. Tolunlular ordusunun mevcudu, yüz bine yaklaşırdı. Ordu, Türk ve Sudanlılardan meydana gelirdi. Ordunun kışlaları, kumandanların konakları etrafındaydı.
Tolunoğulları devrinde Mısır, başta edebî, tarihî, dînî ve felsefî ilimler olmak üzere muhtelif ilim sahalarında, büyük gelişme gösterdi. İlme ve âlimlere önem veren emirlerin evleri, birer ilim merkezi hâlindeydi. Tolunoğlu hükümdarları, halka karşı cömert davrandıklarından, şair ve edipler, onların ihsanlarına nail olmak için etraflarına toplanmışlardı. Bu devirde Arap dili ve edebiyatı üzerinde çalışan El-Velid bin Muhammed et-Temîmî, Ahmed bin Câfer ed-Dineverî ile tefsir, hadis, fıkıh ve kıraat ilimlerinde Kadı Bekkar bin Kuteybe, Debi bin Süleymân el-Murâdî ve Ebû Câfer Tahavî, bölgede yaşayan âlimlerin ileri gelenlerindendiler.
Yorum Yapın